Header Anders Vasthouden
Recensie

Anders Vasthouden en De dag dat Peter de deur dichttimmerde: "Nieuw paradigma."

23-03-2018

Wouter Hart schreef een opvolger op zijn succesvolle boek Verdraaide Organisaties. In Anders Vasthouden geeft hij concrete aanwijzingen hoe organisaties kunnen transformeren van werken uit ‘het systeem’ naar werken vanuit ‘de bedoeling’. Targets zijn dan niet meer een doel op zich. Het werkelijk verbeteren van de situatie van de klant, patiënt of burger staat dan centraal. Het is voor de hand liggend dat je dit als organisatie wilt, maar ook lastig voor elkaar te krijgen. Het vraagt om een totale omwenteling; een verandering die misschien helemaal niet van binnenuit kàn komen. De revolutie is eerder te verwachten van mensen als Peter, in De dag dat Peter de deur dichttimmerde. Peter had als vader van een multiprobleemgezin zo genoeg van de zorgbureaucratie dat hij zijn deur dichttimmerde zodat geen hulpverlener er meer in kon.

Nieuw paradigma

Revoluties zetten het systeem op z’n kop. De heersers zijn ineens het laagste van het laagste en de vertrapte juist de held. Want die gooide met een schijnbaar klein gebaar de lont in het kruitvat. Zoals die ene monnik die zijn aanklacht op de kerkdeur spijkerde, die kleine Indiër die te voet symbolisch zout ging winnen en die zwarte rebel die na 27 jaar gevangenschap als een verzoener naar buiten stapte. Revoluties beginnen met iemand die in staat is de illusie van de overheersing door te prikken. Want pas als de oude situatie helemaal niet meer tot de verbeelding spreekt, kan een nieuw paradigma ontstaan.

Omdraaiing

Een dergelijke ‘Umwertung aller Werten’ staat op doorbreken in de wereld van management. Mensen op de werkvloer willen meer te zeggen krijgen. Managers en stafafdelingen moeten de teams die rechtstreeks voor de klant, de patiënt, de bewoner, de scholier werken dienen, in plaats van andersom. Een totale omdraaiing van hoe organisaties traditioneel functioneren met bazen en hun staf die de lakens uit delen met beleid, procedures, regels en kengetallen.

"Nieuwe managementfilosofieën springen als paddenstoelen uit de grond."

Keizer zonder kleren

De nieuwe manieren van werken zetten zich af tegen het gedachtengoed van één man: Frederick Taylor, de grondlegger van het zogeheten scientific management. In het begin van de 20e eeuw introduceerde hij zijn nieuwe productiewijze waardoor auto’s zo goedkoop werden dat zelfs de fabrieksarbeiders in de Ford-fabrieken ze konden kopen. Hij ging uit van twee principes: scheiding van taken in kleinst mogelijke stukjes werk en scheiden van denken en doen. De lopende band is de meest sprekende uiting van zijn Taylorisme. Midden jaren dertig van de vorige eeuw kwam er een sterke tegenbeweging op, de ‘human relations’. Maar die werd in haar ontwikkeling gesmoord door de Tweede Wereld Oorlog en het dito ‘succes’ van de industrialisatie in de wederopbouw daarna. Hierdoor kreeg de human relations geen tijd om met betere alternatieven in de praktijk te komen dan de afstompende fabrieken, kantoren, zorginstellingen en scholen waar velen van ons vandaag nog in werken en waar we in toenemende mate van weten dat ze vaak helemaal niet tot maximale uitkomsten leiden, maar juist tot hele armzalige.

Nieuwe managementfilosofieën springen als paddenstoelen uit de grond. Maar hebben nog niet één voorvechter en naamgever. Misschien daarom ook dat van een echte revolutie nog geen sprake is. Het wachten is op die ene persoon met dat doorbrekende gebaar. Waarschijnlijk zal degene die vanuit de achtergrond roept: ‘de keizer is zonder kleren’, een vrouw zijn, en met vrij grote zekerheid komt zij helemaal niet uit het bedrijfsleven, maar bijvoorbeeld uit het onderwijs of de zorg.

Absurditeit

Wouter Hart is geen vrouw, maar schrijft wel moderne managementboeken doorspekt met voorbeelden uit het publieke domein. Voor mensen uit het bedrijfsleven des te interessanter omdat de context van ziekenhuizen, sociale diensten en scholen nog makkelijker de absurditeit van gangbare managementstijlen laat zien. Geld wegsmijten en mensen teleurstellen als het gaat om een nieuw smaakje poedersoep, een hippe spijkerbroek of een nieuwe generatie computer voelt toch anders dan als het ziekenhuispatiënten, arbeidsongeschikten of leerlingen in een klas betreft.

"Wouter Hart heeft een integer en degelijk boek geschreven met veel concrete waarde in de praktijk."

Toverdrank

Want anders moet het. Kleiner vooral. Hart breekt in zijn boek diverse lansen voor de menselijke maat die terug moet. En daar is volgens hem lef voor nodig. “Lef komt van het Hebreeuwse woord lev dat hart betekent.” Liefde voor die ene mens hebben we uit onze organisaties gemanaged. Verlichte leiders hebben het nog wel. Volgens Hart is het in hun denken geankerd door een persoonlijke ervaring in hun verleden. En net als Obelix die in zijn jeugd in een ketel toverdrank is gevallen, hoeven ze daardoor nooit meer opnieuw bijgetankt te worden. "Ze hebben voor de rest van hun leven genoeg binnengekregen om tegen het systeem bestand te zijn."

Zou zoiets niet schaalbaar kunnen plaatsvinden, zodat de nieuwe manier van denken niet steeds opnieuw moet worden uitgerold in organisaties (of “ingerold” zoals Hart liever zegt) omdat het de gewoonste zaak van de wereld is geworden?

Peter

Zo’n poging is eens ondernomen door Albert-Jan Kruiter van het Instituut voor Publieke Waarden die regelmatig in Harts boek wordt aangehaald. Kruiter schreef met collega Carla Pels in 2012 een boek dat een aanklacht is tegen de bureaucratisering van de maatschappij en een pleidooi voor de normaal menselijke logica. In De dag dat Peter de deur dichttimmerde is Peter de held. Peter staat aan het hoofd van een multiprobleemgezin dat in de praktijk betekende dat naast alle financiële en sociale problemen hij ook nog een leger aan hulpverleners en instanties als probleem erbij heeft. “Twintig gespecialiseerde hulpverleners proberen zijn gezin te helpen. De menselijke maat verdwijnt daarmee achter een netwerk dat gemakshalve complexiteit wordt genoemd. Want zo lang iets ‘complex’ is, is niemand verantwoordelijk.” Peter wordt op een gegeven moment zo radeloos dat hij nog maar een ding weet om weer eigenaar van zijn eigen problemen te worden en timmert zijn voordeur dicht zodat er geen zorgprofessional of wie dan ook meer in kan. Het boek staat zo vol met werkelijk gebeurde gevallen die zo ongelofelijk bizar zijn, dat je regelmatig toch gaat twijfelen of je niet fictie aan het lezen bent… Het boek (dat tevens als interactief theater ‘Kafka in de polder’ rondtoert) en andere publicaties van Kruiter hebben zeker hun uitwerking, maar tot een tipping point is het nog niet gekomen. Daarvoor moet ‘Peter’ (of waarschijnlijker ‘Petra’) zelf naar voren stappen. Een beetje als Youp van ’t Hek, die het ooit probeerde met het publiekelijk in hun hemd zetten van de klantenservice van T-Mobile. Maar deze beweging kan per definitie niet komen vanuit de grachtengordel, maar wel van ‘echte’ mensen.

Me too

Wouter Hart heeft een integer en degelijk boek geschreven met veel concrete waarde in de praktijk. Het zal in de smaak vallen bij de ‘believers’ die zich er ook verder door aangemoedigd zullen voelen. Maar meer nog dan werkzame handvaten en verdere overtuiging, heeft de praktijk een maatschappelijke omwenteling nodig die de heersende dogma’s opengooit. Zoals vanuit het ogenschijnlijke niets de hashtag #MeToo gedaan heeft. Helaas is dat niet te regisseren, maar we hoeven ook niet raar op te kijken dat het volgende week gebeurt. De tijd is rijp dat we in organisaties werken die ons als medewerker en als klant dienen, in plaats van andersom.

Wil je altijd op de hoogte zijn van de boeken binnen jouw favoriete genre? Stel je voorkeur in en ontvang updates.

Niels Willems
Niels Willems