Interview

Johan Lock over De erfenis van Adriaan: "Klemgezet door een fluwelen opvoeding''

De Erfenis Van Adriaan Header 2 0

Johan Lock beschrijft in De erfenis van Adriaan de opkomst en ondergang van een geloofsgemeenschap, gebaseerd op zijn eigen belevenissen in de kerk waarbinnen hij opgroeide. Bijzondere geloofservaringen en goede bedoelingen eindigen in machtsmisbruik en sektegedrag. De ik-figuur ondergaat een nogal dwangmatige opvoeding, ontwikkelt een groot verantwoordelijkheidsgevoel voor de evangelische kerk van zijn ouders, maar wil eigenlijk een leven leiden ‘zoals iedereen’. Een gesprek over groepen en leiders, geloof en autonomie, #metoo en jihadisme.

"Een kind dat ervan overtuigd is dat iedereen in zijn omgeving het goede nastreeft."

Wat kunnen de lezers van dit boek verwachten?
Een verhaal over gewone mensen die in iets ongewoons verzeild raken. Ze zijn heel enthousiast, heel fanatiek of stekeblind, dat mag je als lezer zelf uitmaken. Het boek beschrijft een verhaal dat begint in de jaren vijftig en eindigt vlak voor de eeuwwisseling. Het vormt grotendeels de waargebeurde geschiedenis van het indertijd bekende evangelisch centrum De Kandelaar in Rotterdam.

Het geeft je een inkijk in de wereld van gelovigen in een evangelische kerk. Bij insiders is dit ook wel bekend als de pinkstergemeente: een kerk waarin alles er heel vrolijk aan toe lijkt te gaan. Je maakt de gebeurtenissen mee vanuit het naïeve perspectief van de ik-figuur die ervan overtuigd is dat iedereen in zijn omgeving het goede nastreeft.

Waarom zou iedereen ‘De erfenis van Adriaan’ moeten lezen?
Om te beginnen is het altijd spannend om te lezen over groepen mensen waarin onder de oppervlakte van alles aan de hand is. Het is ook intrigerend. Hoe kunnen idealisme, loyaliteit en eensgezindheid overgaan in onverdraagzaamheid, blinde volgzaamheid en willoosheid. Hoe krijgt een verkeerde leider de kans om zijn macht te misbruiken? Waarom is het bestaan en ontstaan van dit soort groepen zo’n hardnekkig verschijnsel? Over dat soort vragen gaat dit boek, met als rode lijn het verhaal van de ik-figuur die door zijn opvoeding min of meer klem wordt gezet en daarover met humor, ironie en verdriet vertelt. Lezers zeggen me dat ze het boek zowel tragisch als komisch vinden.

Is dit boek een afrekening?
Nee. Het is een poging om het ontstaan en functioneren van zo’n groep begrijpelijk te maken. Als buitenstaander ben je geneigd om fanatieke gelovigen bij voorbaat als labiel, zweverig of eenzaam te diagnosticeren. Maar dat is te kortzichtig. Onze geloofsgemeenschap werd bezocht door zeer oprechte mensen uit alle lagen van de samenleving. Ik heb er vrienden voor het leven opgedaan. Mijn vader had een eigen bedrijf. Mijn broers en ik waren lid van de plaatselijke voetbalclub. De sfeer in ons gezin was nuchter, zakelijk en - meestal - vrolijk en gezellig. 

Dat klinkt als een normaal gezin, een normale jeugd en een normale opvoeding.
Precies. Met het verschil dat geloof en kerk bij ons een uitzonderlijk grote rol speelden. Naarmate ik ouder werd begon me dat steeds meer te hinderen. Ik kreeg oog voor de fanatieke trekjes in onze manier van leven en voor de fluwelen dwang die mijn ouders en de groep samen uitoefenden. Tegelijkertijd was ik gegrepen door het bijna magische idee dat wij met elkaar iets heel bijzonders hadden. Dat weerhield me om de deur achter me dicht te slaan. Die dubbele gevoelens heb ik aan de ik-figuur van mijn boek meegegeven.

Echt een boek voor lezers die zelf gelovig of kerkelijk zijn?
Niet alleen voor hen, iedereen heeft te maken met groepen en leiders. Denk maar aan je schoolklas, studiegroep, buurtvereniging, sportteam, politieke partij, collega’s, familie of vrienden. 

"Elke groep telt potentiële machtsmisbruikers."

Maar in de meeste groepen gaat het niet zo mis als in ‘De erfenis van Adriaan’
Dat hangt ervan af. Zodra er sprake is van een belangrijk doel of ideaal of van een sterke overtuiging, telt elke groep potentiële machtsmisbruikers. Studenten jagen de waardering van hun docenten na, sporters hechten veel waarde aan het oordeel van hun trainer, carrièremakers aan de mening van hun baas, kinderen hebben hun ouders op een voetstuk staan en idealisten zijn bereid om ver te gaan in het navolgen van visionaire kopstukken. Bij al die groepjes is sprake van een vorm van geloof.

Wat voor geloof is dat dan?
Het geloof dat het voor jouw geluk of toekomst van belang is om bij dat collectief te horen of in de gunst te staan van degenen die daar de toon aangeven. En natuurlijk: je hebt anderen nodig in het leven. Absolute autonomie bestaat niet, als je dat al zou willen. Maar wanneer je merkt dat je niet jezelf durft te zijn of dat je je anders begint te gedragen om er maar bij te kunnen horen… Dan wordt het tijd om zo’n groep te verlaten. Wanneer dat moment is aangebroken verschilt van mens tot mens denk ik.

Hoe komt Laurens, de ik-figuur in je boek, tot het besluit om zich aan de groep te onttrekken?
Het begint ermee dat hij zijn eigen gedachten eerlijk durft te beluisteren. Hij is zo gewend, vanaf zijn kindertijd al, om de groepsovertuiging het zwaarst te laten wegen dat hij door iemand op het idee moet worden gebracht om gezag toe te kennen aan zijn persoonlijke denkbeelden en gevoelens. Pas dan kan hij onderkennen dat hij fundamenteel anders is en wil zijn dan de groep van hem verwacht. Wanneer hij dat voor het eerst van zijn leven durft te constateren, is dat een schokkende gebeurtenis voor hem.

En dan verlaat hij de groep?
Zelfs dan nog wordt hij verscheurd tussen blijven en gaan. Want rationeel is er wel wat veranderd, maar zijn gevoelens van loyaliteit en verantwoordelijkheid zitten nog diep in hem verankerd. Er is een ingrijpende gebeurtenis nodig voordat hij uiteindelijk in staat is om de kerk van Adriaan achter zich te laten.

"De #metoo campagne bewijst dat ongezonde machtsverhoudingen zich niet tot kerken beperken."

Hoe actueel is De erfenis van Adriaan?
In dit soort kerken is de rol van sterke leiders die niet of nauwelijks worden gecontroleerd nog altijd heel groot. Er zit ook een theologische opvatting achter die zegt dat zo’n leider daar door God is neergezet en dus een vrijwel onbeperkt respect verdient. Dat is natuurlijk vragen om problemen en dat blijkt ook in de praktijk, met telkens weer nieuwe affaires van geestelijk of lichamelijk misbruik.

Bovendien beperkt het gevaar van ongezonde machtsverhoudingen zich niet alleen tot kerken, dat heeft de #metoo campagne wel bewezen. De magie van een filmster of een imponerende ondernemer maakt het net zo goed mogelijk om misbruik jarenlang door te laten sudderen, terwijl sommigen er wel degelijk van op de hoogte zijn en toch niet ingrijpen.

Zoiets blijft toch onvoorstelbaar?
Dat is de verderfelijke kracht van groepen en sterke leiders: iedereen die erbij hoort of bij wil horen, wordt in bepaalde mate medeplichtig aan de misstanden. Wat dat betreft, verwijst mijn boek ook naar vraagstukken rond sektevorming, fanatisme en uiteindelijk jihadisme. In de context van een groep en een groepsovertuiging kan iemand daden gedogen, goedkeuren of zelfs uitvoeren, die hij als autonoom individu afkeurenswaardig zou hebben gevonden.

Wil je altijd op de hoogte zijn van de boeken binnen jouw favoriete genre? Stel je voorkeur in en ontvang updates.