Video Interview

Nhung Dam: “Niemand anders kan mijn dromen voor mij waarmaken”

Door: Janneke
09-05-2017
Nhung Dam Seo

Actrice en theatermaakster Nhung Dam is van Vietnamese afkomst. Haar debuut ‘Duizend Vaders’ is een gefictionaliseerd verslag van hoe haar ouders hun komst naar Nederland als bootvluchteling hebben ervaren. In gesprek met Janneke Siebelink, hoofdredacteur van online magazine lees.bol.com, vertelt ze over haar verlangen om een boek te schrijven, wat identiteit voor haar betekent en de kracht van kunst.

In de bibliotheek kon ik mij verliezen in alle verhalen

Als kind al heb je jezelf beloofd dat je in ieder geval een boek wilde schrijven. 
Ja, ik houd al mijn hele leven dagboeken bij. Onderweg ben ik actrice geworden en naar de Toneelschool gegaan. Maar ik las ze een tijdje geleden weer terug er stond jaar na jaar dat het op een dag echt moet gaan lukken. Dat als ik mijn dromen waar wil maken, ik dat zelf moet doen en niemand anders dat kan doen. Er stond heel duidelijk: ik hoop zo dat het lukt om op een dag een boek te schrijven.

Waarom een boek? Wat is er zo magisch aan een boek?
Ik ben in een buitenwijk van Groningen opgegroeid en daar was een kleine wijkbibliotheek. Ik snapte niet veel van wat er om mij heen gebeurde, zowel thuis niet als in mijn omgeving niet, maar als ik in de bibliotheek was, kon ik me echt verliezen in al die verhalen. Daar begon ik mensen en de wereld iets beter te snappen. Het begon dus met die verhalen, en op een gegeven moment was ik aan het lezen en dacht ik: maar die verhalen worden door iemand gemaakt. Wauw, als je het zelf kunt creëren, dan kun je je eigen waarheid maken, dan kun je je eigen vader en moeder verzinnen, alles kun je voor jezelf creëren. Ik denk dat daar ergens iets is gebeurd van: als ik dat op een dag kan doen, iets met taal… Dat leek me gewoon het machtigste van alles.

Je hebt een prachtig boek geschreven. Er zitten heel veel elementen in over je eigen leven. De hoofdpersoon heet ook Nhung, dochter van twee Vietnamese bootvluchtelingen. Waar houdt het autobiografische element op?
Toen ik ging tekenen bij de Bezige Bij, zei ik tegen Susanne Holtzer, mijn redactrice: “Ik heb geen interesse om een autobiografie te schrijven.” Dan zou het ook een totaal ander boek zijn geworden. Maar ik wilde wel elementen gebruiken die uit mijn leven komen om daarmee optimaal dit verhaal te vertellen. Ik dacht: hoe ver kan ik gaan om die grens op te zoeken? Daarom heb ik het hoofdpersonage ook Nhung genoemd, mijn eigen naam. Hoe ver kan ik erin gaan om autobiografische elementen te gebruiken om daar optimaal gefictionaliseerd een verhaal mee neer te zetten?

Was het niet heel moeilijk om de werkelijkheid los te laten omdat je bang was dat je je ouders misschien geen eer zou aandoen?
Mijn ouders zijn boeddhisten. Ik heb heel erg lang nagedacht over in welke god ik geloof en hoe het zit, maar laatst bedacht ik: als ik ergens in geloof, is mijn religie de kunst. Ik kan in mijn dagelijks leven heel erg behulpzaam zijn, heel lief en mezelf totaal wegcijferen, maar in de kunst moet alles wijken. Als dit de beste weg is voor het plot om in te slaan, dan moet ik die weg inslaan. Daarin vind ik dat je geen concessies mag maken. Je moet het verhaal optimaal schrijven, anders is het het niet waard om gepubliceerd te worden. Ik heb geen ruimte om na te denken wat anderen ervan vinden.

Books 2

Hard werken en druk om iets te maken van mijn leven

Hoop je dat je ouders het boek gaan lezen?
Wat nog mooier is, is als het vertaald zou worden naar het Vietnamees. Dan is het cirkeltje echt wel rond, dat zou heel mooi zijn. Je probeert toch via kunst te ontdekken waar je vandaan komt. Mijn moeder spreekt geen Nederlands en het is zo moeilijk om je staande te houden in de maatschappij als je de taal niet spreekt. Vanaf jongs af aan heb ik altijd brieven moeten vertalen en afspraken bij de dokter moeten maken. Dus ik dacht: als ik zorg dat ik de taal zo machtig word, dan kan ik alles. Nu heb ik juist een boek geschreven waardoor ik mijn ouders beter kan begrijpen, maar ik heb me zo ontwikkeld in de kunst, dat ik iets heb gemaakt dat zij niet zullen begrijpen. Daar zit een rare paradox in waar ik nog niet over uit ben hoe ik me daartoe moet verhouden.

Weet je iets van hoe je ouders het hebben ervaren om in Groningen te arriveren als vluchtelingen?
Mijn ouders hebben er altijd vrij weinig over verteld. Ik probeerde het altijd te achterhalen en heb eigenlijk met flarden zelf een reconstructie moeten maken. Op de middelbare school kregen we als onderwerp de Vietnamoorlog en toen zag ik pas voor het eerst plaatjes waar de docent over vertelde. Toen dacht ik: wow, dat hebben mijn ouders meegemaakt. Mijn moeder kan als ze water of een bootje ziet ineens helemaal in paniek raken. Door dat soort dingen merkte ik dat ze echt iets heftigs hebben meegemaakt.

Binnenkort sta je met Ha Ha Happiness in de theaters. Je hebt veel mensen gesproken met de vraag of een bepaalde keuze bepalend kan zijn voor de rest van je leven. Kun je een keuze noemen die voor jezelf een kantelpunt was?
Het is iets waar ik veel mee bezig ben. Een groot thema in de voorstelling is waar het geluk in ons zit. Je hoort zo vaak: ‘Als ik op een dag een miljoen win, dan ga ik dit of dat doen’, of: ‘als ik met pensioen ga, dan ga ik beginnen met doen wat ik wil doen’. Dat je toch denkt: waar zit in het leven je geluk? Enerzijds heb ik de ontberingen en het overleven gezien, anderzijds woon ik in Amsterdam. Iedereen is op zoek naar geluk, maar wat is dat dan voor jezelf? Voor je het weet, zoek je dat alsmaar buiten jezelf om en moet het altijd groter en meer en meer. Ik ben er nog niet helemaal uit wat het is, maar ik weet wel dat ik altijd een raar kind was, en me eenzaam voelde. Dat stond in mijn dagboek. Vanaf het moment dat ik in de kunst ben gaan werken, viel dat voor het eerst samen. Toen dacht ik: hier klopt het. Als ik toneelspeel, is het een kracht in plaats van dat het raar is. Daar zit mijn geluk in. Ik had nooit gedacht dat mijn collega’s mijn familie zouden worden en dat mijn rare kronkels ineens iets zijn wat bij mij hoort en dat ze er mogen zijn.

Heb je het gevoel dat je iets moet goedmaken voor je ouders?
Onbewust voel ik dat wel heel erg. Ze wilden dat ik een beroep koos dat veiliger was dan de kunst ingaan, maar dat staat los van cultuur. Dat geldt ook voor mensen uit Texel of Twente of waar dan ook. Maar ik voel wel degelijk: ze hebben zoveel opofferingen moeten doen zodat ik een  goed leven zou hebben. Ik voel een enorme druk dat ik iets moet maken van mijn leven. Ik voel dat ik niet alleen het geluk moet vinden voor mezelf, maar ook voor de generaties hiervoor. Ik denk dat daar mijn harde werken vandaan komt. Ik hoop in de komende jaren te leren dat ik best iets luier mag zijn, even niks mag doen of mag genieten.

Ben je zelf weleens in Vietnam geweest? 
Ja, als kind. En ik ben als volwassene een keer door het land gaan reizen. Dat was heel raar. Ik spreek de taal, ik ben met de normen en waarden opgevoed, ik eet dat eten, maar je ziet al vanaf een kilometer afstand dat ik niet de bouw heb van een Vietnamese vrouw. Het rare is dat ik er doorheen liep en dacht: dit is niet mijn land. Ik snap het, ik spreek de taal, maar dit is niet waar ik vandaan kom.

Shadow

Identiteit fascineerde me als kind al enorm 

Duizend vaders, heeft dat te maken met dat er in iedereen wel een vader schuilt of met het citaat van John F. Kennedy: “Success had a thousand fathers, failure is an orphan.”?
Dat eerste. Mijn ouders zijn gevlucht uit Vietnam op een bootje. Het was toeval dat een Nederlands vrachtschip langs voer en dat ik daardoor in Nederland ben geboren. Moet je voorstellen dat het een Amerikaans of een Frans schip was geweest. Identiteit fascineerde me als kind al enorm. Wie is je vader, wie is je moeder en wat is het land waartoe je behoort en bepaalt dat wie je bent? Voor mij vallen die grenzen weg. Ik zie er Vietnamees uit, ik voel me honderd procent Hollands, maar ik had ook een Amerikaanse of Française kunnen zijn. Het personage in het boek zoekt naar: wat is een vader? Op een gegeven moment sluit ze vriendschap met een vogel en denkt ze: kan vriendschap een vader zijn? Ze komt een vreemdeling tegen. Kan hij een vader zijn? Hij leert haar van alles wat een vader haar zou moeten leren. Wat nou als grenzen wegvallen tussen landen, wie is dan nog jouw vader en tot welke grond behoor je? Dat ik op deze grond ben geboren, maakt dat dan dat ik een Nederlander ben? Dat is een vraag die mij enorm fascineert en dat heb ik geprobeerd in het boek te stoppen en naar een hoger niveau te tillen, naar de duizend vaders. Waar zit het hem in, wie bepaalt wie jouw vader is?

Er zitten in je boek veel elementen in over identiteit, helden en moed, maar het gaat ook over vluchtelingen, een heel actueel thema. Ik geloof zelf dat de wereld van iedereen is, maar er moet toch ergens een grens getrokken worden.
Ik denk meer dat het gaat over hoe je het definieert. In het boek komen vaak de woorden ‘ons’ en ‘jullie’ voor. Voor je het weet, trek je daar de grens. In het dorpje waar het zich afspeelt, neemt de zee grote happen uit de grond, waardoor de bewoners verplicht zijn zich opnieuw te definiëren: wie heeft het recht om hier te blijven? Zijn dat de mensen die zich eeuwenlang hier hebben gevestigd, hebben zij het meeste recht hebben op dat stukje grond? Is het last in, first out? Dat idee van ons en jullie heb ik geprobeerd naar voren te halen. Daar zit de kiem in de vreemdelingenpolitiek waar het mis kan gaan. Het is wel ons en jullie, maar als je het omdraait en wij als Nederlanders op een dag allemaal moeten vluchten, dan is dat ons en jullie totaal gespiegeld. Het is relatief, maar wij zien het als een statisch iets. Als je dat loslaat, kom je misschien tot oplossingen die we nu niet vinden omdat we ons vasthouden aan iets dat we onszelf toe-eigenen.

Is kunst een machtiger middel dan de politiek?
Kunst wordt nu gezien als luxe, met de theatersubsidies die wegvallen, maar ik probeer me altijd een land voor te stellen waarin geen literatuur is en geen theater is en waar de overheid één soort kunst accepteert. Hoe eng is dat? Dan zie je pas wat de kracht van kunst en verbeelding is. In dit boek wordt een overmaat aan verbeelding bestraft, maar dat is soms het enige wat we hebben om dichterbij liefde te komen of bij de oplossing van dingen. Dat heeft mij tenminste gered. Mijn verbeelding heeft ervoor gezorgd dat ik hier vandaag zit. Het was het enige waar ik me als kind aan kon vasthouden.

Zijn er gebeurtenissen of elementen die je expliciet niet hebt willen benoemen?
Ik denk niet dat ik het mezelf kan permitteren om iets achter te houden. Soms sneuvelen er hoofdstukken, maar dat heeft dan een technische reden. Ik denk niet dat ik inhoudelijk iets achter heb gehouden. Er zijn hoofdstukken waarbij ik dacht: kan ik wel die weg ingaan om dat zo te doen? Dan moest ik me ertoe zetten om het toch maar te doen, want het kan niet zo zijn dat je een compromis gaat maken in de kunst of literatuur. Dat kan gewoon niet. 

Duizend vaders van Nhung Dam

Janneke Thumb Janneke
Praat mee