Interview

Rini van Solingen: "Een moderne leider werkt door te ontdekken."

05-01-2018
Rinin Van Solingen

Pionier in agile en scrum, Rini van Solingen, schreef een ultratoegankelijk boekje over leidinggeven aan zelforganiserende teams. In De bijenherder legt hij via een simpele analogie uit dat teams die werken aan complexe uitdagingen geen herderstype nodig hebben, maar veel meer een imkertype. Geen leider die alwetend via command en control de boel de goede kant op stuurt, maar een leider die zich vooral richt op het scheppen van de juiste condities en zijn mensen daarna het zelf laat uitzoeken. Echter, Van Solingen is de eerste om te waarschuwen voor veralgemenisering, zo legt hij in dit interview uit. “Het gaat er om dat je als leider jezelf steeds opnieuw weer afvraagt wat hier nu nodig is, en wat te doen om daarmee zelf overbodig te worden.

In welke nieuwe vormen voor zelforganisatie geloof jij?
Met werkmethodes is het net als met ieder hulpmiddel, degene die het hanteert bepaalt of het behulpzaam is. Opleggen en directief voorschrijven  gaat daarom niet werken. Vergelijk het met een kettingzaag, reuzehandig ding, maar natuurlijk niet voor het maaien van gras. Iedereen snapt dat je niet alle medewerkers in de plantsoenendienst kunt verplichten om voor elke taak de kettingzaag te gebruiken, maar met de uitrol van werkmethodes zie je soms wel dat iedereen verplicht wordt om hetzelfde nieuwe hulpmiddel te gebruiken. Als iets ineens ’de oplossing voor alle problemen’ is, dan gaan bij mij de nekharen overeind staan. Als gezegd wordt dat iets moet, dan wordt het uiterst gevaarlijk en stijgt de kans op mislukking enorm.

Maar als iets goed werkt, werkt het toch ook in vergelijkbare situaties?
Situaties zijn nu eenmaal niet goed met elkaar te vergelijken. Dat komt door de toenemende complexiteit. Elke digitale omgeving is per definitie complex en als er al eenvoudig werk was, dan is dat inmiddels grotendeels weg-geautomatiseerd en is ook daar alleen het complexe werk nog over. Bij complexe problemen weet je altijd pas achteraf wat je had moeten doen. Wat de ene keer werkt, kan dan ergens anders juist helemaal niet werken. Daarom is ontdekkend uitvinden de oplossing bij complexiteit: al doende leren wat werkzaam is en wat niet. Het gaat dus niet om het hulpmiddel, maar het gaat om wat mensen er mee willen bereiken.

Complexe vraagstukken kun je doorgaans niet met command en control oplossen. Complexiteit vraagt namelijk om vertrouwen in kunde en inzicht van de mensen die het werk doen. Via autonomie, beter worden en experimenteren, gaan teams zelf aan de slag. Dit vraagt echter om een totaal andere manier van leiderschap. Dat is waarom ik dit boekje heb geschreven.

Is ‘de imker’ niet een nieuw ideaaltype leider dan?
Eigenlijk hoef je alleen de titel maar te begrijpen om de essentie van het boek te vatten; dat je een keuze hebt om te leiden als een herder of als een imker en dat het onmogelijk is om als herder succesvol te zijn in het aansturen van bijen. Gebruik het boek niet als ‘pil’, maar eerder als therapie. De oplossing is niet om letterlijk te doen wat in het boek staat, maar het te gebruiken als reflectie-instrument en om er mee naar jezelf te kijken. Een goede leider vraagt zich steeds af: wat heeft deze situatie nu nodig van mij? Een imker vraagt zich ook constant af: wat kan ik doen om mijn bijen te helpen? En dat is voor elk bijenvolk anders, en vraagt dus veel meer kwaliteiten van een leider. Het ligt altijd aan jou, zelfs als het niet aan jou ligt. In naar jezelf kijken’’ ligt het antwoord en de energie.

"Een imker geeft nooit zijn bijen de schuld. Hij gaat niet de helft van zijn bijen ontslaan als het niet goed gaat."

Dus de moderne leider moet in de spiegel kijken?
Als je er achter komt dat leidinggeven op basis van jouw kennis en ervaring niet werkt, dan ligt het aan: jouzelf! Nooit aan je mensen. In veel gevallen zie je helaas dat leiders bij succes op het voetstuk klimmen en bij falen naar hun mensen kijken. Maar mensen willen altijd nuttig zijn, en als er dus geen succes is, dan het ligt dus nooit aan hen, maar aan de setting. En laat een leider nu net voor die setting verantwoordelijk zijn. Een imker geeft nooit zijn bijen de schuld. Hij gaat niet de helft van zijn bijen ontslaan als het niet goed gaat, of met ze praten om ze te motiveren. Nee, een imker kijkt naar wat hij zelf niet goed doet. Bijen hoef je namelijk niet te leren honing te verzamelen en ze er toe aan te zetten. Een zelforganiserend team met experts weet zelf het beste wat te doen.

Dat klopt voor bijen, maar toch niet elk team weet van hoe en wat?
Elke analogie is maar voor 80% tot maximaal 90% juist, en gaat meestal mank voor het laatste deel. Zo ook de vergelijking met de imker. In de praktijk weet natuurlijk niet altijd iedereen wat of hoe hij het beste kan handelen. Dan breng je als leider je kennis en ervaring in. En ja, het is heel moeilijk te weten waar je je niet mee moet bemoeien en waar je juist moet helpen. En dat is lastig; extreem lastig. Maar dan zeg ik juist dat dit is waar je als leider nu net voor wordt betaald; om dan het verschil te maken. Leidinggeven aan zelforganiserende teams stelt dus veel hogere eisen aan leiders en vraagt van hen een veel breder pallet aan kwaliteiten.

Het is in de praktijk niet altijd allemaal alleen maar complex. Er is ook gecompliceerd werk en simpel werk. Dan ga je dus helpen of soms juist wel instructies geven. Niemand leert kinderen zwemmen als een coach. Dat doe je met uitleggen hoe het moet en directief die vaardigheid bij te brengen. En hoe meer ze het onder de knie krijgen, hoe meer vrijheid je ze geeft. Pas als ze het goed kunnen, wordt je een coach. Dan ga je helpen samen te ontdekken waar de volgende stap zit. De kunst van leidinggeven zit ’m dus in de tussenfasen. Daar zit de uitdaging. Het is nooit 100% herder of imker. Er zit altijd een mix. En welke mix in welke situatie het beste is, dat is het werk van de moderne leider. En ook dat is leren door te doen. Een moderne leider werkt door te ontdekken.

Dus de leider coacht ook vakinhoudelijk?
Een leider helpt bij beter worden, dus ja, ook bij technisch inhoudelijk beter worden. Echter, de coach hoeft het niet per se zelf te kunnen of hebben gedaan (in de sport is dat vaak wel zo, maar in veel gevallen kan de coach het zelf inmiddels niet meer). Je wilt een context waarin de focus ligt om steeds stappen te maken en beter te worden. Dan is tijd je vriend. Het wordt namelijk door te wachten steeds beter. Echter heeft beter worden vele dimensies en is niet alleen technisch inhoudelijk maar ook op samenwerking, conflicthantering, intervisie, feedback geven en ontvangen, et cetera.

Leidinggeven aan zelforganiserende teams is dus veel breder en dynamischer en vraagt daardoor veel meer van deze leidinggevende. Vandaar dat ik ook ageer wanneer gesteld wordt dat de leider niet meer nodig zal zijn. Het werk verandert, dat wel, maar er komt veel breder werk voor terug en vraagt veel meer van diens kwaliteiten. Een imker is geen herder.

Lees ook de recensie over De bijenherder.

Niels Profiel
Niels Willems