100kaarten
100kaarten
Recensie

De geschiedenis van Nederland leren met 100 oude kaarten is een boek om bij weg te dromen en te leren

23-8-2019

Hoever is het ‘gaans’ van Deventer naar Zwolle? Negen uur. In 1815 althans. En dan moet je weten dat ‘gaans’ ‘te voet’ is. Ik las dat op de eerste kaart in het boek De geschiedenis van Nederland in 100 oude kaarten. Wat moeten de samenstellers Marieke van Delft en Reinder Storm een goed gevoel gehad hebben toen ze dat idee bedachten.

Die oude kaarten vertellen hele verhalen. Niet alleen topografisch. Het ontstaan van kaarten is al een verhaal op zich. Hoe ze het ergens in 400 na Christus voor elkaar kregen een kaart als routeplanner te gebruiken om het Romeinse Rijk te doorkruisen… Maar ook hoe de Elizabethsvloed van 1421 in kaart gebracht is en hoe dat in 1952 met de overstromingen in Zeeland op een veel professionelere manier gebeurde. Met een ander doel ook. De eerste kaarten van overstroomd Zeeland konden hulpverleners al ten dienste staan. Toen de kaart in 1421 een keer klaar was, was de vloed al lang weg.

Grenzen afdwingen

Toen de driehoeksmeting een keer uitgevonden was kon men aardig nauwkeurig landsgrenzen in beeld brengen. Delft heeft dat bijvoorbeeld gedaan om in een geschil met Rotterdam het belang van Delfshaven een beetje te overdrijven. Ze hadden die driehoeksmeting in hun eigen voordeel laten uitvallen. Oneindig veel rechtszaken schijnen er vanaf die periode geweest te zijn om met landkaarten eigendomsgrenzen af te dwingen, waarbij partijen hun zelfgemaakte kaarten meenamen naar zitting.

De geschiedenis in details

Gaandeweg het boek zie je de geschiedenis van Nederland meer gedetailleerd worden. Op een kaart voor de scheepvaart op ‘de Noortsee’ (rond 1500) is een ‘swaartvis’ ingetekend. De kaart laat in het midden of dat uit de fantasie van de cartograaf is ontsproten of dat er in die tijd nog zwaardvissen in de Noordzee zaten. De haringvangst wordt in kaart gebracht, de stadsgrachten van 27 vestingsteden (1672, waaronder ook Coevorden en Hasselt) die door de Fransen waren ingelijfd. En al in 1896 een kaart voor ‘wielrijders door Amsterdam’. Een paar jaar later komt de eerste kaart uit van wat we onder de grond doen: de steenkoolmijnen. Later komen er ook kaarten van waterleidingen en luchtvaart.

Meer dan alleen een kaart

Toen kaarten maken makkelijker werd, kreeg het ook een commercieel tintje. Neem de overzichtskaart van waar koningin Wilhelmina in 25 jaar overal officiële bezoeken had gebracht. ‘De bakermat van gebruikelijkheden in verleden en heden’ lijkt ook vooral voor de verkoop bedacht. Met gloeilampen in Eindhoven, een koe melkend boertje in Staphorst, Alfa die zijn bril verloor in Den Briel (en daarmee de tachtig jarige oorlog) en carnavalvierders in Limburg. Met terugwerkende kracht zijn ook dat prachtige onderleggers om de geschiedenis van ons land te vertellen.

Koffietafelboek

De geschiedenis van Nederland ligt bij mij op de koffietafel. Zodat ik er iedere keer even in kan bladeren en vooral de tijd heb om wat langer naar een kaart te kijken. Voor je het weet droom je dan de geschiedenis in.